X
تبلیغات
رایتل

     ناصر مرقاتی :هئرمئنوتیک و ادبی تنقید مسئله سی

 

ناصر مرقاتی

هئرمئنوتیک و ادبی تنقید مسئله­سی

بیز بو مقاله­ده ایستیریک گؤرک هئرمئنوتیک­له ادبی تنقیددین نه ایلگیسی وار؟ اصلینده بو قونو منیم اؤزومون توش گلدیییم بیر قونودور. اون ایله یاخین اؤنجه  سوره­کله مکتوبلاشدیغیمیز بیر دوستا یازدیغیم جوابلارین بیر یا ایکی­سینده – او زامان چوخدا اؤنمسَمه­­دن- هئرمئنوتیکی بیر تنقید کیمی آدلاندیرمیشدیم. آنجاق نه­دنسه  ذئهنیمده گیزلنمیش بئله بیر تئرمین- هر یادا دوشدوکده- ایشین بیر یئردن آخساق اولدوغونو  منه دویدوروردو. بیریاندان هئرمئنوتیکین آنلاتما و آیدینلیق گتیرمه گؤرَولی اولدوغونو و هابئله هئرمئنوتیکسل چالیشیغلارین هئچ بیر اؤزه­ل قایدا و قورالا سیغینابیلمه­دییینی  بیلیردیم و منطیقجه­سینه اونون بیر تنقید مکتبی کیمی اولدوغونا اینانمیردیم، آنجاق آیری یاندان رولان بارت­ین، محمدتقی غیاثی «نقد تفسیری» آدیلا فارسجایا چئویردییی «یورومسال تنقید»کتابی منده بئله بیر ائحتیمال اویادیردی: "اولمویا یوزومسال تنقید دییه بیر تئرمین واریمیش؟" او زامان بو سورغونون اؤزوم اوچون آچیقلانماسی آردالاندی. دؤرد بئش ایل سورا، یئنه­ده بو سورغو گؤز اؤنومده دوردو. بیر نئچه قایناغا باش ووردومسادا یوزومسال تنقید آدلی بیر قونویا راست گلمه­دیم. "نه­دن کیمسه بونو بیر تنقید کیمی آدلاندیرمامیش و یوزومسال تنقیده گؤره هئچ­نه یازمامیشدی؟"بو بیر اؤنملی سورغویدو.  بو ایکی­باشلی­لیق منی آرتیق اوخوماغا یؤنَتدی. اوخودوغوم بوتون قایناغلار هئرمئنوتیکی آنلاما و آنلاتما چالیشیقلارینین یول­تانیما (روش شناسی)سی و - اؤزللیکله مودئرن هئرمئنوتیکده- فئنومئنولوژیله یوغرولموش فلسفی بیر گؤروش اولدوغونو سؤیلوردو.  و تنقیده گلدیکده یالنیز قادامئرین بو قونودا اؤزه­ل باخیشلارین و هابئرماس  و بیر سیرا فلسفه­چی و ادبی تنقیدچیلرله دارتیشدیغی و وئردییی جوابلارین و دئیوید کوزنز هوی­ون «تنقیدسل حالقا» آدلی کیتابیندا آزاجیق آچیقلامالارین گؤردوم. آنجاق باشقا ایشلره گؤره قونو یئنه­ده سؤنوک قالدی. بو یاخینلاردا قوقئل­ده آختارارکن یئنه­ده  بو قونویلا راستلاشدیقدا بیر سیرا مقاله­لر گؤردوم. مقاله­لرین چوخو یورگئن هابئرماس­ین قادامئرله دارتیشدیغیندا اورتایا سوردویو، هئرمئنوتیکده بیر تنقیدسل آچینین گرکدییینه گؤره اولسایدی دا، بیر پاراسی هئرمئنوتیکی بیر ادبی تنقید مکتب کیمی دوشونموشدو. بو ایسه منی آرتیق آختاریشا کؤنوللندیردی. بو یازی بئله بیر آختاریشین سونوجو کیمی ساییلا بیلر.

اؤز دوشوندوکلریمی چوخدا قاتیشدیرمادان، بو مقاله آرتیق یئنی­یتئمه ادبییاتیمیزدا یانیلمالارا یول­وئریلمه­سین دئیه، یازیلمیشدی. بو یانیلمالارین بیری­ده بو یازینین قونوسو اولان هئرمئنوتیکی بیر ادبی تنقید کیمی دوشونمک یانیلماسی­دیر. بیر سیرا باخیشلارا گؤره هئرمئنوتیک، اؤرنکچون بیر ایستروکتورالیستی و یا پوست مودئرن مکتبینه تای اؤزه­ل بیر قوراللار اساسیندا اورتایا سورولموش و بیر ادبی تنقید گؤرَوین داشیییر. حتتا بیرپارا یازیلاردا اونا مئتریک بیر قونو کیمی یاناشیلیب، اؤرنکجه: بیر پارا یازیلار مئکانیکی حالدا ایناندیرماق ایستیر کی هئرمئنوتیک تنقیدچیسی شاعیر و یا یازیچینی سئودیی قه­در متن­دن اوزاق و یا یاخین توتابیلر. من بو یازیدا چالیشمیشام کی هئرمئنوتیکین هئچ قورالا سیغینمادیغینی و بیر ادبی مکتب اولمادیغینی گؤرستدیکده، هئرمئنوتیکده تنقیدین نه اولدوغونو و هابئله هئرمئنوتیکله تنقیدین نئجه ایلگیلنمسینی، فلسفی هئرمئنوتیکین یارادیجیسی یعنی قادامئرین باخیشیندان و اونون سؤزلریندن اؤرنک گتیرمک­له آچیقلایام. بونا نئجه ارمیش اولدوغومو و بو ایشده یانیلیب- یانیلمادیغیمی سایین اوخوجولار آیدینلادابیلر. آنجاق هرنه­دن اؤنجه هئرمئنوتیکین تعریفینه و اونون قیسسا تاریخینه باخمالیییق.

بونودا آرتیرمالییام کی بو یازیدا گلن [...] علامتینین ایچینده یازیلان هر بیر سؤز مندن­دیر.

·         قیسسا تاریخچه و گـَنـَل تعریف

 

تعریفلر دئییر: هئرمئنوتیک ذاتن آنلاتما و آیدینلیق­گتیرمه چالیشیغی دئمکدیر. یعنی هر متن­ده اولان اوز آنلاملا یوغورلموش گیزلی آنلام و یا آنلاملارین معناسینی آچیقلاما، یوروب و یا یوزما ائیلَمینه هئرمئنوتیک دئییلیر. سؤزون کؤکو یونانین ایسطوره­لرینده، تانریلار تانریسی زئوس­ون بویوروقلارینین گیزلی یؤنلرینی باشقا تانریلار و اینسانلارا آچییفلایان و آنلادان و البتته یوران، یعنی زئوسون خبرچیسی اولان هئرمئس آدلی بیر تانرینین آدیندان و گؤرَویندن آلینمیش­دی. سورالار یهودیت، کریستیانلیق و داها سورا ایسلام بو گؤرَوی هئرمئس­دن آلیب روح القودوس و یا جَبرائیل جنابلارینا وئرمیشدیلر و یوروما گلدیکده زئوسین بویوروقلارینین یئرینه تانری بویوروقلارین یعنی سوقراط و افلاطوندان پای آلدیقلاری «گرَچَگ»ی آرادیقدا اؤز دین کیتابلارینی یورموشدولار. اولار، هر بیر اسکی متنین اوزده اولان آنلامینا باخمییاراق ایچینده گیزلی آنلاملار واریمیش و یوروجو متنین گرچَک آنلامینا اولاشا بیلر، دئییردیلر. اورتا عصرلرین سونونا و حتتا اون­دوققوزونجو عصرین اوللرینه قه­در هئرمئنوتیکی بئله سووموشدو اوروپا. گؤروندویو کیمی متنین آنلاییشی و اونون یورومو  یالنیز دین کیتابلاری و یا متن­لری و یا دا اسکی یونانلیلارین تانریلارا ایناندیقلاری قونولارا عایید اولان بیر آنلاییش و یورومودو. آنجاق 18و 19نجی یوزَرده یاشایان «شلایئرماخئر» آنلاییش قونوسونو عمومی­لشدیریب و اونون گَنـَل­لیکله هر بیر متنده گئچرلی اولدوغونو سؤیله­مکله هئرمئنوتیکی دین متن­لری و فیلولوژی­نین اینحیصاریندان چیخارتدی. آنجاق هله­ده هئرمئنوتیک بیر یورومسال چالیشیق ساییلیردی. هئرمئنوتیک باش بولن­لرینین نظریجه شلایئرماخئرین بو نظرییه­سی مودئرن هئرمئنوتیکین باشلانیشی کیمی ساییلیر. سورالار «دیلیتای»  معنانی تاریخسل­لَشدیرمکله هئرمئنوتیکین گلیشمه­سینه گؤره بؤیوک آددیم آتدی، سورا ایسه نیچه هئرمئنوتیکی داها زنگینلشدیردی. نیچه اؤز یازیلاریندا یوزوم قونوسونو داها قابارتدی و اینسانین دونیادا هئچ بیر گرچک و اولایین قطعییتلی و اصل معناسینا چاتیب و تانیمادیغینی گؤرستمکله، متنلرین اصل معناسینا اریشمه­یی ده  نیسبی و کسرسیز بیلدی. نیچه­دن سورا هایدگئر و اونون اؤیرنجیسی اولان قادامئر آنلاییش آنلامین هئرمئنوتیک فلسفه­سینین اورتاسیندا یئرلشدیریب و هئرمئنوتیکین بیر یوزومسال چالیشیق اولدوغونا و هر بیر متنین اصل آنلامینین ال­چاتماز اولدوغونو داهادا وورغولاماقلا، اونو داها زنگین و داها فلسفی­لشدیردیلر. یقین کی بو آرادا پول ریکور، رولان بارت، هیرش و بو کیمی فلسفه­چیلری ده اونودماق اولماز. بونونلا، هئرمئنوتیک قونوشوقلاری توپلومسال دوشونوشلرین چالیشیغی کیمی، گئنیش یئر آچدی، و ایش اورا چاتدی کی کئچمیشدکی آدلیم نظرییه­چیلر عکسینه  ریچارد اء. پالمئر کیمی هئرمئنوتیک­چیلر یوزوم یوللارینی تَجروبی علملرده ده گئچرلی بیلیب و هئرمئنوتیک علمیندن قونوشدولار.   

بو بیر قیسسا تاریخچه و بیر گَنل تعریف­دیر. آنجاق ایستر اسکی یونان چاغیندا اولان هئرمئنوتیک، ایستر اورتا چاغلارین هئرمئنوتکی، ایسترسه شلایئرماخرین یورومسال (تفسیری) هئرمئنوتیکی و ایسترسه­ده یوزومسال (تأویلی) یعنی مودئرن و چاغداش هئرمئنوتیک، توپلومسال بیلگی­لره (تاریخ، ادبییات و هونر، دین، حوقوق، فلسفه و ...) عایید اولان متن­لری آراشدیریب و یالنیز و یالنیز اولارین ایچ و گیزلین معنالارین اوزه چیخارتما و آنلاتما گؤرَوین داشیر. بو او آنلامدادیر کی آنلاماق و آنلاتماق بو ائیلَمین اورتا نقطه­سینده دورور.

چاغداش هئرمئنوتیکین آرخالاندیغی، و حتتا قایناییب قاریشدیغی فلسفه، فئنومئنولوژی دیر. بو فلسفه­یه گؤره بیزیم بوتون وارلیقدان اولان بیلگیمیز تکجه اؤزوموزون چئشیدلی یوروم و یوزوملاریمیزدان اولوشان و دیل آراجیلا یعنی سؤزجوکلر یاردیمیلاسؤیله­نن یوزوملاردیر و اصلینده اینسانین وارلیقدان اولان تانیمی، هئچ بیر نسنه­نین گرچَیینه و اولایلارینا (واقئعیت­لرینه) وارابیلمه­دن، یالنیز تانیدیغی، دوشندویو، دویدوغو، آنلادیغی و چاتیشمازتجروبه­لریله یوزدوغو قه­در اولا بیلر. باشقا سؤزله: اونون وارلیقلا تانیشلیغی یالنیز بیر نیسبی تانیشلیق­دان باشقا بیر شئی اولا بیلمز. اونا گؤره­ ده هئچ نه­یین ذاتین تانیماق اولماز، هئچ نه­یه کسین بیر دَیـَر وئرمک اولماز، و بیر سؤزله، نیچه دئدییی کیمی:

"وارلیق یالنیز یوزوملاردان اولوشان بیر نیشانه­لر توپلوسو دور."

(بابک احمدی/ یارادیجیلیق و آزادلیق/ ص 163/ بیرینجی باسین)

نیچه حتتا یئنی یوزوملاری قاباقکی یوزوملاردان اله­گلمیش یوزوملار بیلدیکده دئییر:

"بیز یالنیز یوزوملارلا اوزلَشیریک، و دونیا و اولایلار (واقئعییَت­لر)­ آیری[اؤنجه کی] یوزوملار اوزره یوزولموش [یئنی] یوزوملاردان باشقا بیر شئی دئییل.".

(بابک احمدی/ یارادیجیلیق و آزادلیق/ ص 42- 43/ بیرینجی باسین)

هئرمئنوتیک بیر اؤزللییه مالیک اولمویان تانیم و (گَنل­لیکله) متن­لری آراشدیرما چالیشغی و اونون چئوره­دییی آلان تجروبی علم یوخ بلکه ایجتماعی بیلیم و اؤزَللیکله ادبییات و هونر، فلسفه و تاریخ­دیر. 

"پول ریکورجا هئرمئنوتیک دوشونن­لر و موتخصیص­لرین بیلیب و یا ایشلتدیی اوچون اؤزه­ل بیر یول دئییل، تانیمین عمومی نوکته­سینین بیر پارچاسی­دیر،..."

(بابک احمدی/ متن­ین قورولوش و یوزومو 2نجی جیلد/ ص 501/ بیرینجی باسین)

و بابک احمدی «یارادیجیلیق و آزادلیق» آدلی کیتابینین 7نجی صحیفه­سینده یازیر:

"هئرمئنوتیک علم دئییل، و اگر لئم­دن (یول-یاتاجاقدان) ذئهنه گلدییی چاغداش علمه اینانماق معناسی­دیرسا، گرک دئمک، هئچ لئم­ده دئییل. هئرمئنوتیک ایدارکی و ایلگیسل  بیر چالیشیق­دیر و اونو فئنومن­لرین یوزومونون دَنـَمه­سی، آیدینلیق گتیرمه، آچیقلاما و یوروم آشاماسینا یئندیرمک اولار. .."

·         هئرمئنوتیک تنقیددیرمی؟

بیر تانینیلماز چکیم وار هئرمئنوتیکی تنقید کیمی آدلاندیرماغا. اولا بیلسین کی بو چکیم آرتیق هئرمئنوتیکله ماراقلانان ادبییات کؤنوللولرینین ایچینده گؤرونن و فلسفه­ سئونلری چوخدا ماراقلاندیرمایان چکیم اولسون. هئرمئنوتیکین بیر تنقید و اؤزه­ل­لیکله ادبی تنقید کیمی آدلاندیریلماسی بری باشدا اوخوجونون ذئهنینده بئله بیر آرخایین­لیق اویادیر،کی «یوزومسال تنقید» ده کلاسیک و یا ایستروکتورالیستی تنقید کیمی اؤزه­ل قوراللار اساسیندا قورولموش بیر تنقیددیر، و اؤرنکجه؛ بیر ایستروکتورالیستی تنقیدده اولدوغو کیمی، هر بیر یوزومسال تنقیدده ده بو قایدالارا دایاناراق متنی یارغییا چـَکمک­اولار. آنجاق تنقید آدیلا یوروم و یا یوزومسال بعضی مقاله­لری اوخویان اوخوجو عمومییت­له هئچ بیر تنقید عملین گؤرمه­دن و یالنیز گـَنل­لیکله هئرمئنوتیک و اؤزه­ل­لیکله یوروم و یا یوزوما گؤره دانیشیقلارلا راستلاشدیقدا دوروخوب قالیر. یعنی اوخوجو باشادوشمور بو مقاله­لرده تنقید دئییلن قونو هانسی بیر فاکتلار و یا اساسلارلا تنقید آدلانیب و اصلینده تنقید و اؤزه­ل­لیکله ادبی تنقیدله هئرمئنوتیک آراسیندا اولان هانسی بیر ایلگییه اشاره اولونوب. بو ایسه چوخلو سورغولارا نه­دن اولابیلر، اؤرنکجه: بوردا تنقیددن اولان آماج نه­دیر؟ اساسن هئرمئنوتیک بیر تنقیددیرمی و تنقیددیرسه نئجه بیر تنقید دیر؟ یا هئرمئنوتیکین بیر اؤزه­ل ادبی تنقید یولاجاغی وارمی؟ و یا هئرمئنوتیکسل متن­لری یارغیلامادا هانسی بیر تنقیده آرخالانماق اولار؟ و ...بلکه­ده بو سورغولارین هامیسین بئله بیر سورغودا

قیسساتماق اولسون: هئرمئنوتیکله تنقیدین ایلگیسی نه­اولابیلر؟  آشاغیدا گلن مقاله بئله بیر سورغولارین جاوابینی آختارماقدادیر.

·         هئرمئنوتیکله تنقیدین نه­ ایلگیسی اولابیلر؟

گـَنل­لیکله تنقید و اؤزه­ل­لیکله ادبی تنقیدین هئرمئنوتیکله نئجه ایلگیلنمه­سی، - قادامئرین فلسفی هئرمئنوتیکیندن اؤنجه­کی- تانینمیش هئرمئنوتیک نظرییه­چیلرینین قونوشقلاریندا چوخدا اؤنمسَنمیر. بو آرتیق او اوزدن­دیر کی:

"هئرمئنوتیک نظرییه­سی بئله بیر سونوجا چاتیب کی یوزوم قوراللاری اوچون هئچ بیر دونیاسال میلاک یوخدور، بلکه یالنیز بـَللی چئشیدلره اویغون لوکال قوراللار وار..."

(فلسفی هئرمئنوتیک و ادبی نظرییه/ جوئل واینسهایمئر/فارسجایا: مسعود علیا/ ص55/مضمونجاسینا چئویرمه)

اونا گؤره­ده "نئجه اولابیلر هئرمئنوتیک بیر تنقید (Kritik) اولسون؟" سورغوسو قارشیسیندا، بری باشدان تنقیدین هئرمئنوتیک آلانیندا یوخ، ائستئتیک آلانیندا گرکمه­سی قبول اولونموش بیر قونو گؤرونور.  یعنی اصلینده ادبی و هونری متن­لر و اولارین دَیـَرلندیریلمه­سی اسکی­دن بری ائستئیک آلانینا بوراخیلمیش بیر قونو اولموشدور. قادامئرین هئرمئنوتیک فلسفه­سینی آچیقلایان و چوخ زامان اونو سووونان دئیوید کوزئنز هوی بئله بیر بوراخیلیش گرچَیینی وورغولایاق اؤز «تنقیدسل حالقا» آدلی کیتابینین   232 صحیفه سینده یازیر:

"... آما نظره گلیرکی هئرمئنوتیک باخیشی، اثرلرین هونر و یوروم گرچک­لیینین کؤک و بینؤوره­لرینی ائستئتیک باخیشینا بوراخمیشدی.".

نیچه­نین «تاریخدن تنقیدسل فایدالانماق گرک» تکلیفینی نظرده توتماساق، بیز هئرمئنوتیک آلانیندا ایلک کـَز قادامئرین، ائمیلیو بئتتی، هیرش، و اؤزه­لیکله آپئل و هابئرماس و بو کیمی آدلیم فلسفه­چیلرله قونوشوقلاریندا «تنقید»  و «ایشه­آپارما» تئرمینلرینلریله راستلاشماقداییق.  قادامئرین بولارا وئردییی جوابلارین سیخجامینی (خولاصه سینی، فشرده) کوزئنز هوی­ون «تنقیدسل حالقا» آدلی کیتابینین دؤردونجو (گرچک و تنقید) بؤلومونده گؤرمک اولور. او، بو بؤلومون ایلک پارچاسیندا، قادامئرین، گرچه­یین بیر تاریخسل قونو اولوب –اولمادیغینا گؤره اولان، باخیشینا ایشاره ائده­رک اونون تنقیده گؤره اولدوغو نظرلرینه توخونور. و هابئله ایکینجی پارچادا، یعنی «هئرمئنوتیکسل تنقید و یوکسلدیجی (ایستئعلایی) تنقید- کارل اوتو آپئل» آدلی پارچادا، قادامئرین «ایشه­آپارما»دان­ اولان قصدینی آچیقلارکن، اونون آیری آچیدان  یعنی «آنلاییش» آچیسیندان تنقیده باخدیغینی گؤرسه­دیر.

من بو یازیدا چالیشمیشام بو کیتابدا اولان ایکی آچینین بیر قونوایچلیکلی اولدوغونو ، یعنی تنقید قونوسونا عایید اولدوغونو گؤرسَتدیکده کوزئنز هوی­ون قادامئرین وئردیی جاوابلار اساسیندا یازدیغی آچیقلامالاردان دویدوغوم هئرمئنوتیکله تنقید و اؤزه­للیکله ادبی تنقید آراسینداکی  ایلیشگینی آیدینلادام .

تنقید قونوسو هابئرماس و آپئل­ین قادامئری، دَب­ی  اؤیدویو  و هئرمئنوتیکده تنقیده یئر وئریلمه­مَسینی قینایان قونوشوقلاریلا اورتایا چیخدی. هابئرماس­جا توپلومسال بیلگی­لره دایانان هر بیر جوره بیلیم، تنقیدسل دیر و ائله بو اوزدن ده هئرمئنوتیکده ایدئولوژی تنقیدینه یئر وئریلمه­سینین گرکدییینی وورغولاییر.

 رابئرت هولاپ یازیر:

"هابئرماس یوزومسال دوشونوشده، «ایدئولوژی» تنقیدینین اولاجاغینی ساغلییا­بیلن بیر تنقیدسل آچی­نین (بؤعدون) آرتیریلماسینی ایسته­دی.".

         (نقد در حوزۀ عمومی(تنقید عمومی آلاندا)/ رابئرت هولاپ/ 99ص)

هابئرماسین سؤیله­دیی ایدئولوژی تنقیدی، اونون فرانکفورت مکتب­ینده اولان، عقلانییت و آیدین­چیلیق دَب­یندن ائتگیلندیییندن قایناقلانیرسادا، قادامئرین وئردییی جوابلاردا نه­تکجه تنقید ردداولونمادی، بلکه اونون گرک اولدوغو داهادا وورغولاندی:

"... هئرمئنوتیک نظرییه­سی تنقیدی اولومسوز ائتمیر. بلکه عکسینه هئرمئنوتیک دوشونوشو، تنقیدی گرک­لندیریر.". (کوزئنز هوی/ هامان/ ص 254)

و یا

"... هئرمئنوتیک دوشونوشونون دوزگون ائدیم گوجو، ائله تنقیدین گرکلی اولدوغونو وورغولاماق­دیر." (هامان/ ص 254)

آنجاق قادامئرین آماجلادیغی تنقید، آنلاییشین دوغال گئدیشی اثناسیندا اورتایا چیخان بیر تنقیددیر و بیز بو مقاله­نین آردیندا قادامئرین هانسی بیر تنقیددن سؤز آچدیغیندان دانیشاجاییق. قادامئرین تنقیدین گرکدیینی وورغولاماسی هئرمئنوتیک کؤنوللولرینین ایچینده "نئجه اولابیلر هئرمئنوتیک بیر تنقید اولسون؟" کیمی سورغولارا سبب اولدو. و کوزئنز هوی بونو آچیقلییاراق قادامئرین دیلیندن آنلاییش و ایشه­آپارمانی بیرگه و حتتا بیر قونو کیمی گؤرستدی:

" نئجه اولابیلر هئرمئنوتیک بیر تنقید (Kritik) اولسون، آنا سورغوسو، بئله بیر تصوورون دوشونوشویله دویونلنیب کی آنلاییش هر زامان همده ایشه­آپارما دئمک­دیر.".

(کوزئنز هوی/ تنقیدسل حالقا/  248 ص) [قاراتمالار مندن­دیر]

گؤرونور کی قادامئرین آپئل و هابئرماسا وئردییی جاوابلاردا «ایشه­آپارمادان» قصدائتدیی، تنقیددن باشقا بیر شئی دئییلدی.

بونونلا بئله، بیز ائله بو آچیقلامالاردا بونا کسین قارشی­اولان بیر آیری قونوشوقلارنان دا  راستلاشیریق. بو قارشی قونوشوقلاردا تنقیدله هئرمئنوتیکین آراسیندا آچیق و کسین آیرینتی گؤرونمک­ده دیر، اؤرنکجه: جوئل واینسهایمئر قادامئرین باخیشلارینی آراشدیردیغی «فلسفی هئرمئنوتیک و ادبی نظرییه» آدلی کیتابینین 58 ص یازیر:

" هئرمئنوتیکسل فلسفه­نین هئش­جوره عملی ایشه­آپارماسی یوخدور، هئچ اولادا بیلمز. و بو دقیقن اونا گؤره­دیر کی هئرمئنوتیک فلسفه­سینین یوزوجولار گؤردوکلری ایشله ایشی یوخدور."

کوزئنز هوی­دا قادامئری آچیقلادیقدا ائله بو قونویا گؤره یازیر:

" هئرمئنوتیک نظرییه­سی عمل­له دویونلَنه بیلمز و ائله بونا گؤرَده تنقید اوچون یورومسال معیارلار توپلوسو یا اؤیرنجه (آموزه)، «مَکتب» و یا اؤزَل «یولولاجاق» بیر دَرلَمه­سی (مجموعه­سی) اولوشدورا بیلمز." (تنقیدسل حالقا/ ص 280)

آنجاق بوردا بیر گیجَللندیریجی و پارادوکسال دوروم اورتایا چیخیر: بیر یاندان هئرمئنوتیکین عمل­له دویونلنه­بیلمه­دییی و تنقید اوچون بیر مکتب و یا اؤزه­ل یولاجاق ساغلیییا­بیلمه­دیی، باشقا یاندان ایسه  هئرمئنوتیکده تنقیدین گرکدییی وورغولانیر! بو ایسه آنلاشیلماز گؤرونور. کوزئنز هوی هئرمئنوتیکله ادبی تنقیدین آیرینتیسینی و هابئله هئرمئنوتکین مئتافیزیک (تاریخچیلیک و نیسبی­چیلک)­دن سئچیلدیینی وورغولایاراق بو قونونون آچیقلاماسینی بو نظرییه­نین چتین یؤنلریندن بیری بیلیر:

"لازیملی­دیر هئرمئنوتیک نظرییه­سی گرک هم مئتافیزیک ایدئالیسمیندن [تاریخچیلیک و نیسبی­چیلک­دن] و همده ادبی تنقیدین یولاجاقلاری و ائستئراتئژیلرینه عایید اولان هر بیر قونوشوقدان سئچیلسین، و بئله بیر گرکلی­لیک بو نظرییه­نین آچیقلاماسینین اصلی چتینلیکلرینین بیری دیر..." (کوزئنز هوی/233 ص) [یازینین فارسجاسیندا هم «لازیملی» و هم «گرک» سؤزجوکلری گلیب، نظره گلن، بئله بیر وورغو کوزئنز هوی­ون اؤزوندن­دیر.]

آنجاق کوزئنزی هوی­جا قادامئر­ باشقا جوره دوشونور:

"... قادامئر باشقا مسئله­لرله اللشمه­ده­دیر..."

(هامان/ ص 249)

بو باشقا مسئله­لر نه اولا بیلر و قادامئرین باخیشیندا اولان بو یئنی آنلام و آیرینتی نه­دیر؟ کوزئنز هوی دئییر:

"«ایشه­آپارما»[تنقید] آنلامی قادامئرین نظرییه­سی چرچیوه­سینده یئنی آنلام و آیرینتی تاپیر ..."

(هامان/  ص 249)

و بیر آز آشاغیراق آرتیریر:

«ایشه­آپارما»­نین ایکی چئشیدلی آنلامی وار، بوندان آسیلی­دیر کی بحث یولاجاق­تانیمی­(روش شناسی)لا ایلگیلی اولان بیر قونونون چئوره­سینده توپلانسین یا تکجه واقعی بیر یولاجاغا (روشه) گؤره اولسون."

هامان/ 249- 250 ص)

 اونون دئدیکلرینه گؤره قادامئر اؤز یازیسیندا بو ایکی جوره ایشه­آپارمانی آییریب و بیرینی آنلاییش ایچینده اوز وئرن ایشه آپارما دئییر باشقاسینی­ایسه بیلگی­نین ائییلمسل ایشلَتمه­ و قوللانیلماسی، یعنی هئرمئنوتیک عملیندن آرتیق بیر عمل بیلیر:

"...  اونون [قادامئرین] دئدیینه گؤره آنلاییش ذاتن بری­باشدان بیر قونو و یا بیر توپلو سورغولارا گؤره /دوشونوشون/ ایشه­آپارما ائدیمی و یا اعمال ائتمه­سی­دیر. [آنجاق] بیلگی­نین عملی ایشلتمه­ و قوللانیلماسی بیلیک­لی و آرتیق بیر چالیشیغی گرک­دیریر، یعنی آنلاییشا ال­تاپماق اوچون هئرمئنوتیک پروسسه­سیندن آرتیق و کؤکلو بیر شئی.". 

(هامان/ ص 251)

قادامئر دوشونوش ایچینده (اثناسیندا) اوز وئرن ایشه­آپارمانی بیلگی­نین عملی ایشه­آپارماسی (ادبی تنقید) لا  آییردیقدا هئرمئنوتیک­ین ادبی تنقیدله ایلگیسینیی یالنیز ائتگیله­ییجی بیر ایلگی­ ساییر:

"قادامئرین هئرمئنوتیکی، دوشونوش و یورومون ماهیتینه گؤره اولان بیر فلسفه نظرییه­سی کیمی، عملی تنقید اوچون هیچ بیر عملی یولاجاق (روش) دئییل. بونونلابئله قادامئرین دئدیکلری، یولاجاق­تانیما سورغولارینا دیققت ائدن ادبی تنقیدچیلری ائتگیلندیریب. اصلینده هئرمئنوتیک نظرییه­سینین ان ائتگی­لَییجی یؤنو، اونون تأثیر ائدیجلییک قونوسو و ادبی اثرلرین دوشونوش دَب­ینی وورغولاماسی دیر، ائله بیر دَب کی بو اثرلرین دوشونوشونو و هابئله ذاتی و موستقیل بیر فئنومئن کیمی اولان ادبییاتین اؤزونو ساغلایان دیر.

(هامان/ ص 316)

آیری سؤزله، ایشه­آپارما ایکی چئشیدلی آلاندا اؤزونو گؤرستمه­ده؛ ایلک آلاندا، ایشه­آپارما آنلاییشین بیر اؤنملی و آییریلماز پارچاسی کیمی آنلاییشین اوز وئرمه­سیله بیرگه اورتایا چیخیر و ایکینجی­سینده­ایسه بیر عملی تنقید کیمی هئرمئنوتیک­سل چالیشیقلاردان سورا باشقا و آرتیق بیر چالیشیغی ایستیر، یعنی هئرمئنوتیک­سل چالیشیقلارین دیشیندا اولان بیر آلاندا گؤرونور. و بئله بیر دیش­ساللیق ادبی تنقیدی هئرمئنوتیک آلانیندان آییریب و اونون نه­دن ائستئتیک آلاندیندا یئرلشمه­سینی آیدینلادیر. منیم دوشوندویومه گؤره قادامئرین قصدائتدیی آنلاییش ایچینده اوز وئرن و اونون آییریلماز پارچاسی اولان تنقیددن، آنلاییش  اثناسیندا دوغاللیقلا اوز وئرن بیر تنقید دیر و بو ایسه هئرمئنوتیکسل آنلاییشدان آرتیق بیر چالیشیغی طلب ائدن و هئرمئنوتیک آنلایشینین دیشیندا اوز وئرن تنقیدله فرقلنیر. و بئله­لیکله فلسفه باخمیندان، بو ایکی ایشه­آپارما یا تنقید، ایکی آیرینتیلی ایشلَو تاپیر. یعنی هئرمئنوتیک بیر ادبی تنقید یولو (روشی) کیمی یوخ، بلکه متنی یاخشی دوشونوب- دوشوندورمک دئییه متن­ده گیزلنمیش معنا و یا معنالارین آختارماسی اوچون یول­تانیما چالیشیغی­ کیمی آرایاچیخیر، بو ایسه بیر فلسفی چالیشیق­دیر. کوزئنز هوی قادامئری آچیقلارکن اونون قصد­ائتدییی یول و یول­تانیما آیرینتیسینی وورغولاییر:

"لازیملی­دیر هئرمئنوتیک نظرییه­سی گرک هم مئتافیزیک ایدئالیسمیندن و همده ادبی تنقیدین یولاجاقلاری و ائستئراتئژیلرینه عایید اولان هر بیر قونوشوقدان سئچیلسین، و بئله بیر گرکلیک بو نظرییه­نین آچیقلاماسینین اصلی چتینلیکلرینین بیری دیر. یولاجاغا (روشه) گؤره اولان هر بیر دارتیشما، بیر کیتابین نئجه اوخوماسی و اونون فایدالاری و اونون ایچینه سیزماغین چئشیدلی یوللارین چئوره­ییر. آنجاق یول تانیما (روش شناسی) قونوشوغو آرتیق سویوتلانمیش و فلسفی اولمالی­دیر. بئله بیر قونشوق بیلیم­تانیما (معرفت­ شناسی) نظرییه­سینین آلانینا دَخلی­وار. قونوشوغون بو ایکی چئشیدلی آشامی/یولاجاق و یولاجاق­تانیما/ ساده­لیکنن بیری-بیریندن سئچیلمز، چونکو اولارین آراسیندا یاخین ایلگی و باغلیلیق وار. ".

(دئیوید کوزئنز هوی/ تنقیدسل حلقه/ ص 233)

پراتیکده ده هئرمئنوتیکین ایشلَوی (کارکردی)، ادبی تنقیدده اولدوغو کیمی بیر دَیـَروئریجی ایشلَو یوخ، بلکه بیر تانیتدیریجی ایشلَو دیر. یعنی بئله بیر تنقید، ادبی­تنقید مکتب­لری و اولارین دَیـَر وئریجی ائیلَم­لریله فرق­لندیکده یالنیز چئشیدلی یوروملارین اوستونه دوشموش کؤلگه­لری و یالنیش و یا یانیلمالارینی تنقیدائدیر.

 بو اوزدن قادامئرین قصد ائتدیی تنقید، ادبی تنقیده گؤره اولان بیر قونو دئییل. و اونون ایشه­آپارما و یا تنقیدین گرکدینی آماجلادیغی، ادبی تنقید آلانینی چئوره­میر. و یالنیز ادبی تنقید او زامان اؤنمسنیر کی دوشونوش اثناسیندا اوز وئرن تنقید، آرتیق چالیشیغی طلب­ائدن عملی تنقیدی (ادبی تنقیدی) ائتگی­لییه بیلسین. سبب­سیز دئییل؛ کوزئنز هوی قادمئر دیلیندن دؤنه- دؤنه هئرمئنوتیکین ادبی تنقیدله قاریشدیرماماغی و هئرمئنوتیکین ادبی تنقید اوچون هئچ بیر مکتب یارادا بیلمه­دییندن سؤزآچیر. اصلینده قادامئرین اؤزوده اؤز ایشینی آرتیق بیر فلسفی ایش بیلدیکده هارداسا دئییر:

"منیم گرچَک باش­قاتدیغیم [ایش] فلسفی اولوب و وار: نه اؤیله بیر ایش کی بیز گؤروروک و یا گؤرمه­لیییک، بلکه اؤیله بیر شئی کی بیزیم ایسته­ک و یا ائتدیییمیزین اؤته­سینده بیزه اوز وئریر."

و یقین کی ایسته­دییمیز و ائتدییمیز دیشیندا اوزوئرن اولای، دوغال بیر اولایدان باشقا بیر شئی اولابیلمز.

ایندیسه سوروشماق اولار قادامئرین آماجلادیغی دوشونوش اورتاسیندا [و لاپ دوزو اثناسیندا] اوز وئرن تنقید و یا ایشه­آپارما نئجه بیر ایشه­آپارما و یا تنقیددیر؟

قادامئرجه بو، آنلاییش و یا یوروملا بیرگه اورتایا چیخان تنقید، ائله بیر تنقیددیر کی «اسکی یوروملارین اوستونه دوشموش کؤلگه­لر»ی بیر قیراغا آتماغی­ و لاپ دوغروسو ایشیقلاندیرماغی­ ساغلایا بیلیر. و ادبی تنقیده گلدیکده یالنیز بیر نیسبی ائتگیلندیریجی ایمکاندان سؤز آچیلیر:

"... هئرمئنوتیک نظرییه­سی تنقیدی اولومسوز بیلمیر. بلکه عکسینه هئرمئنوتیکسل دوشونوش، تنقیدی گرک­لندیریر. یورومون آردیجیل گئدیشی، اسکی یورومولارین اوستونه دوشوموش کؤلگه­لری بیلیب و تانیماغی گرک­دیریر. و بو قارانلیق کؤلگه­لری آیدینلاتماق اوچون اونون اوستونه یئنی بیر ایشیق ساچماق گرک و چون یوروملار هئچ زامان قونونون هامیسین چئوره­میر، هر بیر یوروم چئشیدلی بؤلوملرین آیدینلاتدیغی قه­در، آزی ضیمنی اولاراق باشقا یوروملاری تنقید ائدیر."

(هامان/ ص 254)

آنجاق بو آنلاییش آراسیندا اوزوئرن تنقید هاردان قایناقلانیر و یورومون اوستونه دوشموش کؤلگه­لر نه دئمک­دیر؟ کوزئنز هوی یازیر:

" هئرمئنوتیک نظرییه­سینین زورو و تنقید­گوجو، اونون اوبژئکتیوچی فلسفه­نین آنلاییشدان اولان یوروملاری­لا قارشی و اوز به اوز دورماسیندان قایناقلانیر و اونون تنقیدلرینین کسرلی اوزو یالنیز او زامان اؤزه­ل یوروملارا یؤنلیر کی یورومون ماهیییَتنه گؤره اولان یالنیش باخیشلار اولارین [یوروملارین] بینؤوره­سی و اؤن-سانیغی (پیش فرضی) اولدوغو بللنسین. بئله­لیکله «تنقیدین نئجه مومکون اولار؟» سورغوسو باشقا بیچیمده اوزه چیخیر.".

(تنقیدی حالقا/ ص 250)

بوتون بو دارتیشمالار و قونوشوقلاردان بئله سونوج آلماق اولار کی ادبی تنقیدله ایلگیلنمه­دن، قادامئرین ایشه­آپارمادان قصدائتدیی تنقیددیر و آنلاییش ایچینده تنقید دئدییی یالنیز اسکی یوروملارین اوستونه دوشموش کؤلگه­لر و یا باشقا سؤزله یالنیش و یانیلیشلاری آرادان قالدیرماق­دیر، بو ایسه بیز ایستمه­دن دوشونوش اثناسیندا دوغاللیقلا اوزوئریر. دوغروسو بو دورکی حتتا آیدینلاتدیغمیز بئله بیر تنقیدین­ ده هئرمئنوتیکیده اولاسی و یا اولمویاسی اولدوغو بیر سیرا دارتیشمالارا نه­دن اولموش­دور. اؤرنکجه بیر پارا باخیشلارا گؤره قادامئرین تنقید اوزره دیرنمه­سی آشیری، ایچی بوش و یئرسیزدیر. اصلینده قادامئرین دَب و تنقیده گؤره یازدیقلاریندان دوغان اعتیراضلارا وئردییی جوابلار، هله موباحیثه­لی اولاراق اورتاق ایجماع و دیل بیرلیگینه چاتمامیش بیر قونودور. ائیلَمده ده، ازلدن و اؤزَل­لیکله چاغداش هئرمئنوتیکین ایستراکتورالیستی هئرمنئوتیکدن آیریلدیغیندان بری، هئرمئنوتیکین هئچ بیر ادبی و یا تنقیدمکتبی­له یاخین اولدوغو سؤز قونوسو اولماییب. بو اوزدن هئرمئنوتیکی بیر ادبی تنقید کیمی آدلاندیرماق، اونو هونر و ادبییات آشاماسیندا یئرلشدیرمه و ادبییات آلتیندا سیرالانان قونولاردان بیری کیمی قلمه وئرمک­دیر. بو ایسه هئرمئوتیکین ایچلییینی بوشالتماق دئمک­دیر.

                                     

                                                                  برلین/ 14 مارس 2012

قایناقلار:

حلقه انتقادی (تنقیدسل حالقا) / دئیوید کوزئنز هوی/ فارسجایا: موراد فرهادپور

نقد در حوزه عمومی (تنقید عومومی آلاندا)/ رابئرت هولاپ/ فارسجایا: دؤکتور حوسئین بشیریه

فلسفی هئرمئنوتیک و ادبی نظرییه/ جوئل واینسهایمئر/فارسجایا: مسعود عولیا

آفرینش و آزادی (یارادیجلیق و آزادلیق)/ بابک احمدی